Cümle Türleri Konu Anlatımı

Cümle Türleri Konu Anlatımı

​ konu-anlatimiCümle türleri  konu anlatımı 7. sınıf 8. sınıf 9. sınıf 10. sınıf 11. sınıf 12. sınıf lise ygs lys kpss sınav türlerine hazırlıkta yararlanabileceğiniz sınavlarda karşımıza çıkabilecek bir başka konu daha.

cümle türleri başlığında öğrenci; cümleyi yüklemin yerine göre, yüklemin türüne göre anlamına göre yapısına göre değerlendirme öğrenir. cümle türleri ana başlığı altında öğrencinin göreceği başlıkları aşağıdaki tabloda verilmiştir.

A. yüklemin yerine göre cümleler ( söz dizimine göre/ özge dişine göre)

Cümleler, yüklemin yerine göre cümleler kurallı cümle ve devrik cümle olmak üzere  iki bölümde incelenir. Yani karşınıza  yüklemin yerine göre çıkan sorularda  cümle kurallı cümle mi yoksa devrik cümle mi diye bakacaksınız. Yüklem sonda ise kurallı cümle son değil başka bir yerde ise  devrik cümledir.

Kurallı cümle: Yüklemi sonda bulunan  cümlelerdir.

Onu çok özlüyorum.  cümlesini incelediğinizde özlüyorum yüklem sonda bulunduğu için bu cümleyi için yüklemin yerine göre kurallı cümle diyebiliriz.

Aradığım aşk sen değil misin?  cümlesini incelediğinizde ise yükleme yine sonda bulunduğunu görüyoruz. bu cümlede yüklemin yerine göre kurallı cümledir.

 Devrik cümle:  yüklemi sonda olmayan cümlelere yüklemin yerine göre devrik cümle denir, birlikte örnekleri inceleyelim:

Seni bir daha evinde görmeyecek bu kişi.

Cümleyi incelediğimizde yüklemi görmeyecek olduğunu ve cümlenin sonunda bulunmadığı görüyoruz. Bu cümle yüklemin yerine göre devrik cümledir.

Bir daha seni bulamam ben.

Cümlesine baktığımızda bulamam sözcüğünün yüklem olduğunu ve cümlenin sonunda olmadığını görmekteyiz. Yine bu cümleleri yüklemin yerine göre devrik cümle

Eksiltili cümle: yüklemi söylenmemiş cümleler eksiltili cümlelerdir. eksiltili cümlelerin sonuna nokta konmaz  3 nokta konur. bazı cümlelerde yüklem yer almaz okuyanın bu cümleleri tamamlama beslenir bu cümleler eksiltili cümlelerdir.

Bir gece ansızın seni düşünmek…

Yukarıdaki cümle eksiltili cümle örneğidir.

NOT: Eksiltili cümle ile devrik cümleleri karıştırmamak gerekir.

Örneğin: Yaşamalısın hayatı doya doya. Cümlesine baktığımızda burada yüklem en başta olan yaşamalısın sözcüğüdür. Yani yüklemi olan bir cümledir o yüzden sonuna üç nokta gelmez ve eksiltili cümle değildir.

B.  yüklemin türüne göre cümleler

Yüklemin türüne göre cümleler   isim cümlesi ve eylem cümlesi olmak üzere ikiye ayrılır. Yani yüklemin türüne sorularında bakmanız gereken tek şey yüklemin  isim mi yoksa eylem mi olduğudur.

1. Ad (İsim Cümlesi)

yüklemi ek eylemle çekimlenmiş isim olan cümleleri isim cümlesi denir

 örnekler

Bugün okulumuz çok güzeldi. Cümlesine baktığımda güzeldi kelimesi  idi ek eylemini alarak yüklem olmuştur.  isim soylu bir sözcük olduğu için bu cümleye yüklemin türüne göre isim cümlesi denir.

Deniz öğretmen bizim komşumuzdu. Cümlesine baktığımızda komşumuz yine bir isim soylu bir sözcüğün yüklem olduğunu görmekteyiz. Bu cümle de yüklemin türüne göre isim cümlesidir.

2. Fiil (Eylem Cümlesi)

Yüklemi  eylem  olan  cümleleri yüklemin türüne göre fiil  ya da eylem cümlesi denir.

örnekler

Arkadaşım Murtaza çok iyi futbol oynuyordu. Cümlesine baktığınızda oynuyordu cümlede yüklemdir.  eylem olduğu  için bu cümleye yükleminin türüne göre  eylem cümlesi denir.

NOT: Bir sözcüğün  isim ya da  eylem olup olmadığını anlamak için bazı bazı kurallar vardır.  en bilineni  sözcüğün sonuna bakma getirmektir mak mek getirdiğimizde uygun olmuyorsa o  sözcük eylemdir  uygun olmuyorsa isim soyludur.  Bunu bozan bazı sözcükler vardır.  En iyi yöntem eğer sözü bir hareket iş bildiriyorsa eylemdir bildirmiyorsa  isim soyludur.

C. Anlamına Göre Cümleler

Alamına göre cümleler olumlu cümle olumsuz cümle soru cümlesi emir cümlesi de ünlem cümlesi gibi bölümlere ayrılır şimdi bunları inceleyelim:

 1 olumlu cümle:

Eğer iş ya da durum gerçekleşiyorsa cümle anlamına göre olumlu cümledir.  burada dikkat etmeniz gereken nokta işin ya da durumun gerçekleşip gerçekleşmediğidir.  eğer gerçekleşiyorsa yada durum gerçekleşen bir durumsa cümle anlamına göre olumludur.

örneklere bakalım:

Babam kaza yaptı cümlesinde diş gerçekleştiği için cümle anlamına göre olumlu bir cümledir.

Evimizi yağmurdan dolayı su bastı cümlesinde yine iş gerçekleştiği için bu cümlede anlamına göre olumlu cümledir.

En çok kızdığım senin umursamaz tavırlarındı.

2.  Olumsuz cümle

 Anlamına göre olumsuz cümleler işin ya da durumun gerçekleşmediği nelerdir.

 Seni üzmeyi hiç istemiyorum >>  anlamına göre olumsuz cümledir.

 Artık hiçbir şey umrumda değil.

Olumlu olumsuzluk biçim bakımından da sorulabilir biçimce olumsuzluk olumluk; yüklemle yüklemin bulundurduğu olumsuzluk ekleri ilgeç ileri olumsuz sözcükler ile ilgilidir.

Cümlenin yüklemi olumsuzluk bildiren ek (-me, -ma) ilgeç (değil) sözcük (yok) bulunduruyorsa cümle biçimce olumsuz olur unsurların bulunmaması cümleyi biçimce olumlu yapar.

 Örnekler 

Beni bir daha arama. (biçimce olumsuz anlamca olumsuz)

Seni görmek istemiyorum. (biçimce olumsuz anlamca olumsuz)

Artık hiçbir şeyim yok. (biçimce olumsuz anlamca olumsuz)

Artık o benim tanıdığım kişi değilsin. (anlamca olumsuz biçimce olumsuz)

Not: Biçimce olumsuz olan bir cümleye anlamca olumlu olabilir

Seni sevmiyor değilim cümlesine baktığımız zaman değil sözü ile birlikte cümlenin biçimce olumsuz olduğunu görmekteyiz.Fakat  burada iş gerçekleştiği için yani aslında almanca seviyorum anlamına geldiği için cümle anlamına göre ya da anlamca olumlu cümledir.

3.  Soru Cümlesi 

Genellikle bilgi almak amacıyla kurulmuş cümlelerdir. Soru cümlelerinde soru anlamı farklı sözcüklerle sağlanabilir. Her soru cümlesinde amaç, soru sormak olmayabilir. Bu nedenle soru cümleleri gerçek soru cümlesi ve sözde soru cümlesi olmak üzere iki bölümde incelenebilir.

Gerçek soru cümlesi:

Gerçek soru cümlelerinde amaç yanıt almak, bilgilenmektir.

Sen mi bana bu konuda akıl veriyorsun?

Ödevlerini ne zaman yapacakmış?

Hangi çocuk bunu yapacak?

Sözde soru cümleleri:

Gerçek soru cümlelerin aksine sözde soru cümlelerinde yanıt beklenmez, bilgilenme gibi bir beklenti yoktur. Sözde soru cümleleri; şaşma, kararsızlık, rica, onaylatma, rica, beklenmezlik, beğenme, reddetme vb. anlamlar taşıyan soru cümleleridir.

Onu ne kadar sevdiğini anlamaz olur muyum? (Onaylama)

Üç kuruş parayla kim nasıl geçinebilir? (Azımsama)

Herkes istediğini yapmıyor mu sanki? (Onaylatma)

4. Ünlem Cümlesi:

Korku, sevinç, üzüntü, şaşkınlık, öfke vb. duygular anlatan, seslenmelerle de anlatılabilen cümleler ünlem cümleleridir.

Yaşasın, sonunda tatile gidiyoruz!

Eyvah, çocuk daha eve gelmedi!

Ooo, adam nasıl yüzüyor be!

5. Emir Cümlesi

Emir cümlelerinde herhangi bir işin yapılması ya da yapılmamasıyla ilgili emir anlamı vardır.

Görevini eksiksiz tamamla.

Bilgisayarı kapat.

Sınav sonuçlarını yarın getir.

D. Yapısına Göre Cümleler

Yapılarına göre cümleler incelenirken öncelikle yan cümle ve yan yargı kavramlarının tam olarak öğrenilmesi gerekir. Her cümlede bir temel yargı vardır. Bunun yanında cümlelerde yan yargılar bulunabilir. Cümlede temel yargıyı oluşturan yüklem kapatıldıktan sonra bulunacak kavramlar yan cümleleri oluşturur.

Yan yargılar üç biçimce oluşturulur:

1. Fiilimsilerle:

Seni almadan(yan yargı) hiçbir yere gitmiyorum.(yüklem)

2. (-se, -sa ) ekiyle

Bir kez daha böyle yaparsan(yan yargı) seni hiç affetmem.(yüklem)

3. Aktarma cümleleriyle

Akşamki maçta sana çok ihtiyacımız var(yan yargı), dedi.(yüklem)

1. Tek Yüklemli Basit Cümle

Tek bir yargı içeren, yan cümle / yargı bulundurmayan cümleler tek yüklemli cümle (basit cümle) adını alır.

Örnek

Üst kattaki odasında sabahtan beri çalışıyordu.(yüklem)

Tek yüklemli (basit yapılı) cümledir. Cümlenin yüklemi dışarıda yan yargı bildiren herhangi bir sözün bulunmadığı görülür. Cümle, diğer özellikleriyle kurallı, olumlu, eylem cümlesidir.

Pamuk işçileri sabahın erken saatlerinden gece yarılarına kadar çalışırdı(yüklem) birlikte.

Tek yüklemli (basit yapılı) cümledir. Cümlenin yüklemi dışında yan yargı bildiren herhangi bir sözün bulunmadığı görülür. Cümle, diğer özellikleriyle devrik, olumlu, eylem cümlesidir.

2. Fiilimsi (Girişik Birleşik Cümle)

Yan yargılarını fiilimsilerin oluşturduğu cümleler fiilimsi cümle ya da girişik birleşik cümle adını alır.

İlaçlarını içince(1. yargı) başındaki hiç durmayan(2. yargı) ağrı bir anda gitti.(yüklem)

Fiilimsili cümledir. Yüklem çıkarıldığında cümlenin iki yan yargısı olduğu ve bu yan yargıların fiilimsi ile oluştuğu görülür. Cümle diğer özellikleriyle kurallı, olumlu, eylem cümlesidir.

3. Şartlı Cümle

Şartlı cümlelerde yan yargı, yan cümle temel cümleye “-se/-sa” şart ekiyle bağlanır.

Buraya gelmemiş olsaydım, gerçekleri öğrenemeyecektim.

Cümlenin özellikleri: Kurallı, olumsuz, şartlı, eylem(fiil) cümlesi.

Bu şekilde yavaş ve isteksiz olursan işimiz zor.

Cümlenin özellikleri: Kurallı, olumlu, şartlı, isim cümlesi.

4. İçinde Cümle Bulunduran (İç içe birleşik) Cümle

Bu cümlelerde, başka bir cümle yan yargı haline getirilerek temel cümleye bağlanır.

Bir daha sakın hata yapma, demiştim sana.

Cümlenin özellikleri: Devrik, olumlu, içinde cümle bulunduran(iç içe birleşik cümle), eylem cümlesi.

“Gel!” demedik mi sana kaç kere?

Cümlenin özellikleri: Devrik, olumsuz, içinde cümle bulunduran, eylem cümlesi.

Katıldığı son toplantıda: “Artık emekli olmanın zamanı geldi.” demişti.

Cümlenin özellikleri: Kurallı, olumlu, iç içe birleşik, eylem cümlesi.

5. Birden Çok yüklemli (Sıralı Cümle) Cümle

Bu cümleler en az iki bağımsız cümlelerden oluşur ve cümleler arasında bağlantı virgül(,) veya noktalı virgül (;) ile sağlanır.

Örnek:

Biz istekle derslerimizi çalıştık, sen yan gelip yattın.

Sen önden git, biz sana ileride yetişiriz.

Sıralı cümlelerde ortak öge kullanılabilir.

Erken uyandı, ertesi gün gireceği sınava çalıştı çocuk. >> Cümlesinde “uyandı” ve “çalıştı” yüklemleri “çocuk” öznesini ortak kullanmıştır.

6. Birden Çok Yüklemin Bağlaçla Bağlandığı Cümle (Bağlı Cümle)

Bu cümlelerde birden çok yüklem, birbirine bağlaçlar yardımıyla bağlanır. Birden çok yüklemi olan cümlelerde temel yargıları ayıran virgül (,) veya noktalı virgüller (;) bağlaçla değiştirildiğinde bağlı cümle meydana gelir.

Evdeyken sürekli kavga eder, anlaşamazdık. Cümlesi birden çok yüklemi olan sıralı bir cümledir.

Evdeyken sürekli kavga eder ve anlaşamazdık. Cümlesi ise birden çok yüklemin bağlaçla bağlandığı bağlı cümledir.

Yorum yazın.